पित्तवाहिका डिस्किनेसिया: कारणे, लक्षणे, निदान आणि उपचार
शेअर करा
पित्तविषयक डिस्किनेशिया - कारणे, लक्षणे, निदान आणि उपचार
डिसकिनेशिया हा अनियंत्रित हालचालींचा एक विकार आहे जो औषधांच्या दुष्परिणाम किंवा न्यूरोलॉजिकल स्थितीमुळे उद्भवू शकतो, ज्यामुळे कार्यक्षमतेत लक्षणीय बिघाड होऊ शकतो आणि व्यवस्थापनासाठी उपचार पद्धतींमध्ये बदल करणे आवश्यक आहे.
डिसकिनेशिया म्हणजे काय?
डिसकिनेशिया म्हणजे अनैच्छिक, अनियंत्रित हालचाली ज्या विशिष्ट औषधांचे किंवा वैद्यकीय परिस्थितीचे दुष्परिणाम म्हणून उद्भवू शकतात. डिसकिनेशियाबद्दल काही प्रमुख मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
- यात शरीराच्या असामान्य, अनियंत्रित हालचालींचा समावेश असतो, जसे की थरथरणे, वळणे किंवा झटके देणे. या हालचाली शरीराच्या कोणत्याही भागावर परिणाम करू शकतात, जसे की चेहरा, हात, पाय किंवा शरीराचा खालचा भाग.
- डिसकिनेशिया सामान्यतः मेंदूतील डोपामाइन सिग्नलिंगवर परिणाम करणाऱ्या औषधांमुळे होतो, विशेषतः लेवोडोपा सारख्या पार्किन्सनच्या औषधांमुळे. परंतु ते काही अंतर्निहित न्यूरोलॉजिकल परिस्थितींमुळे देखील होऊ शकते.
- औषध-प्रेरित डिसकिनेशियाच्या बाबतीत, दीर्घकाळ वापरानंतर, डोस वाढल्याने आणि औषधांचे परिणाम कमी स्थिर झाल्याने ते उद्भवण्याची शक्यता असते. हालचाली खूप त्रासदायक असतात आणि एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनाच्या गुणवत्तेवर गंभीर परिणाम करू शकतात.
- उपचार डोपामाइन सिग्नल स्थिर करण्यासाठी औषधे समायोजित करण्यावर लक्ष केंद्रित करतात. इतर पर्यायांमध्ये एकूण हालचाल कमी करण्यासाठी औषधे जोडणे, डीप ब्रेन स्टिम्युलेशन किंवा व्यक्तीला त्यांच्या दैनंदिन जीवनातील कार्यात्मक परिणामांशी जुळवून घेण्यास मदत करणे यांचा समावेश आहे.
- औषध-प्रेरित डिसकिनेशियाला इतर हालचाल विकारांपासून वेगळे करणे सुरुवातीला आव्हानात्मक असू शकते, परंतु अनैच्छिक, अनियमित हालचालींचे निरीक्षण केल्याने डिसकिनेशिया सहज ओळखता येतो.
डिसकिनेशियाची उदाहरणे
डिसकिनेशियाची काही सामान्य उदाहरणे येथे दिली आहेत:
- पार्किन्सन रोगमध्ये लेवोडोपा-प्रेरित डिस्किनेशिया: दीर्घकाळ लेवोडोपा थेरपीनंतर, रुग्णांना अनैच्छिक वळणे किंवा “पीक डोस” आणि “वेअरिंग ऑफ” कोरिफॉर्म हालचाली विकसित होऊ शकतात.
- टार्डिव्ह डिस्किनेशिया: जिभेच्या, चेहऱ्याच्या, शरीराच्या खालच्या भागाच्या किंवा अवयवांच्या असामान्य हालचाली, ज्या स्किझोफ्रेनियासारख्या मनोरुग्ण स्थितीत अँटीसायकोटिक औषधांच्या वापराशी संबंधित असतात. यात पुनरावृत्ती होणाऱ्या, वळणाऱ्या हालचालींचा समावेश असू शकतो.
- हेमिबॅलिझम: स्ट्रोकमुळे किंवा सबथालामिक न्यूक्लियसवर परिणाम करणाऱ्या मेंदूच्या दुखापतीमुळे शरीराच्या एका बाजूला होणाऱ्या झटक्यासारख्या हालचाली.
- ओरल-फेशियल डिस्किनेशिया: हंटिंग्टन रोगसारख्या न्यूरोलॉजिकल परिस्थितीमुळे चेहऱ्याच्या आणि जिभेच्या स्नायूंच्या अनैच्छिक हालचाली. हे वेडेवाकडे चेहऱ्याने दिसू शकते.
- स्टिरिओटाइपिक हालचाल विकार: शरीराला हलवणे किंवा हात फिरवणे यासारख्या पुनरावृत्ती होणाऱ्या, लयबद्ध, निश्चित हालचाली, सामान्यतः बालपणापासून सुरू होतात आणि ऑटिझम सारख्या न्यूरोडेव्हलपमेंटल स्थितींशी संबंधित असतात.
- मायोक्लोनस: एपिलेप्सी किंवा यकृत निकामी होणे यासारख्या रोगांमुळे किंवा औषध काढून टाकण्याच्या दुष्परिणामांमुळे होणारे अचानक, धक्क्यासारखे झटके.
- डिस्टोनिया: स्वेच्छिक हालचालीदरम्यान उद्भवणाऱ्या सततच्या वळणदार, पुनरावृत्ती होणाऱ्या हालचाली आणि असामान्य मुद्रा, ज्या विशिष्ट अनुवांशिक उत्परिवर्तनांसह किंवा इतर विकारांच्या दुय्यम म्हणून दिसतात.
पित्तविषयक डिस्किनेशिया म्हणजे काय?
पित्तविषयक डिस्किनेशिया म्हणजे पित्ताशय आणि पित्त नलिकांचे कार्य किंवा आकुंचन बिघडणे. पित्तविषयक डिस्किनेशियाबद्दल काही प्रमुख मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
- हे फॅटी पदार्थ खाल्ल्यानंतर ओटीपोटात दुखणे, मळमळ, उलट्या, सूज आणि अपचन यांसारखी लक्षणे निर्माण करते. ओटीपोटाच्या वरच्या उजव्या चतुर्थांश भागात वेदना होऊ शकतात, जिथे पित्ताशय स्थित आहे.
- मूळ समस्या अशी आहे की पित्ताशय योग्यरित्या आकुंचन पावत नाही आणि पित्त योग्यरित्या रिकामे करत नाही कारण पित्त नलिका अवरुद्ध होतात, पित्त घट्ट होते किंवा पित्ताशयाच्या इतर गतीविषयक समस्या असतात. पित्त प्रवाह बिघडल्याने वेदना आणि पचन समस्या होऊ शकतात.
- ज्या रुग्णांना, विशेषतः तरुण स्त्रियांना, पित्तखड्यांची सामान्य लक्षणे आहेत परंतु अल्ट्रासाउंडवर खडे दिसत नाहीत, अशा रुग्णांमध्ये यावर सुरुवातीला संशय घेतला जातो. पित्ताशयाच्या इजेक्शन फ्रॅक्शनचे मोजमाप करणारे HIDA स्कॅनसारख्या इतर चाचण्या बिघडलेले रिकामे होणे निश्चित करण्यास मदत करू शकतात.
- उपचारात सहसा लॅपरोस्कोपिक कोलेसिस्टेक्टॉमी नावाच्या शस्त्रक्रियेद्वारे बिघडलेले पित्ताशय काढून टाकणे समाविष्ट असते. यामुळे डिस्किनेशियाचे निराकरण होते आणि सामान्यतः लक्षणांमध्ये सुधारणा होते. काहीवेळा शस्त्रक्रियेपूर्वी औषधे मदत करू शकतात.
- उपचार न केल्यास, ही स्थिती पित्ताशयाची सूज, पित्त साचणे आणि कालांतराने लक्षणे वाढण्यास कारणीभूत ठरू शकते. म्हणून, सौम्य प्रकरणांमध्ये देखील जे वैद्यकीय उपचारात अयशस्वी होतात, शस्त्रक्रिया सामान्यतः शिफारस केली जाते.
पित्तविषयक डिस्किनेशिया म्हणजे पित्ताशयाच्या आकुंचन समस्या ज्यामुळे ओटीपोटात दुखणे आणि पचनाची लक्षणे उद्भवतात आणि रुग्णांना उपचारात्मक उपचारांसाठी सामान्यतः कोलेसिस्टेक्टॉमीची आवश्यकता असते.
डिस्किनेशिया विरुद्ध पित्तविषयक डिस्किनेशिया
डिस्किनेशिया आणि पित्तविषयक डिस्किनेशिया यांच्यातील मुख्य फरक खालीलप्रमाणे आहेत:
- कारण: डिस्किनेशिया म्हणजे कोणतीही अनैच्छिक हालचाल विकार. हे सामान्यतः लेवोडोपा किंवा अँटीसायकोटिक्ससारख्या औषधांमुळे होते. पित्तविषयक डिस्किनेशिया विशेषतः पित्ताशयाच्या बिघडलेल्या आकुंचनाचा संदर्भ देते जे पित्त प्रवाहावर परिणाम करते.
- स्थान: शरीराच्या कोणत्याही भागात, जसे की अवयव, चेहरा किंवा बुटमध्ये असामान्य हालचाली दर्शविणाऱ्या ठिकाणी डिस्किनेशिया होऊ शकतो. पित्तविषयक डिस्किनेशिया पित्ताशय आणि पित्त मार्गावर परिणाम करतो, जो उजव्या वरच्या ओटीपोटात स्थित असतो.
- निदान: असामान्य अनैच्छिक हालचालींच्या क्लिनिकल निरीक्षणाद्वारे डिस्किनेशियाचे निदान केले जाते. पित्तविषयक डिस्किनेशियाचे निदान सामान्यतः लक्षणांवर आधारित असते आणि नंतर कमी झालेल्या पित्ताशयाच्या इजेक्शन फ्रॅक्शन दर्शविणाऱ्या HIDA स्कॅनद्वारे याची पुष्टी केली जाते.
- उपचार: डिस्किनेशिया उपचार अंतर्निहित कारणावर लक्ष केंद्रित करतो, जसे की औषधे बंद करणे किंवा बदलणे. पित्तविषयक डिस्किनेशियाचा उपचार सामान्यतः कोलेसिस्टेक्टॉमीद्वारे केला जातो: पित्ताशय शस्त्रक्रियेने काढून टाकणे.
- संबंधित: डिस्किनेशिया पार्किन्सन रोग, हंटिंग्टन, अँटीसायकोटिक औषधे किंवा मेंदूच्या दुखापतींशी संबंधित आहे. पित्तविषयक डिस्किनेशिया पित्तखडे, पित्त मार्गातील अडथळा, पित्ताशयाच्या रक्ताभिसरण विकारांशी आणि पचन संबंधित परिस्थितींशी संबंधित आहे.
डिस्किनेशिया हा विविध न्यूरोलॉजिकल किंवा औषध-संबंधित समस्यांमुळे होणाऱ्या अनियंत्रित हालचालींसाठी एक व्यापक शब्द आहे, तर पित्तविषयक डिस्किनेशिया विशेषतः पित्ताशयाच्या बिघडलेल्या मोटर कार्यामुळे होणाऱ्या ओटीपोटात वेदना आणि पचनाच्या लक्षणांचा संदर्भ देतो.
पित्तविषयक डिस्किनेशियाची तपासणी कशी करावी?
पित्तविषयक डिस्किनेशियाचे निदान करण्यात मदत करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मुख्य प्रयोगशाळा चाचण्यांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:
- यकृत कार्य चाचण्या (LFTs): ALT, AST, GGT, ALP आणि बिलीरुबिनसारख्या यकृत एन्झाईम्सची पातळी वाढलेली असू शकते जर पित्तविषयक डिस्किनेशियामुळे पित्त प्रवाह बिघडला असेल आणि यकृताला सौम्य त्रास होत असेल.
- संपूर्ण रक्त गणना (CBC): दाह रक्तपेशींच्या संख्येत विकृती निर्माण करू शकतो. CBC संसर्गाची किंवा दाहकतेची चिन्हे तपासतो.
- लायपेज/अमायलेज: जर पित्त प्रणाली अवरोधित झाली असेल आणि स्वादुपिंडात सूज येत असेल तर या पाचक एन्झाईम्सची पातळी वाढू शकते.
- हेपेटायटिस विषाणू सेरोलॉजी: व्हायरल हेपेटायटिस वगळल्याने यकृत चाचणीतील विकृतींचे पित्तविषयक कारण शोधण्यास मदत होते.
प्रयोगशाळा चाचण्यांव्यतिरिक्त, पित्तविषयक डिस्किनेशियाची पुष्टी करण्यासाठी मुख्य निदान चाचणी ही आहे:
- HIDA स्कॅन: HIDA (हायड्रॉक्सिल-इमिनोडासेटिक ॲसिड) स्कॅन पित्ताशयाच्या इजेक्शन फ्रॅक्शनचे थेट मूल्यांकन करते आणि चरबीयुक्त भोजन दिल्यावर पित्ताशय सामान्यपणे आकुंचन पावते का हे तपासते. 35% पेक्षा कमी इजेक्शन फ्रॅक्शन पित्तविषयक डिस्किनेशियाशी सुसंगत आहे.
जरी लॅब चाचण्या समस्येकडे सूचित करत असल्या तरी, HIDA स्कॅन बिघडलेल्या पित्ताशय रिकामा होण्याचे निश्चितपणे निदान करू शकते. जर परिणाम संदिग्ध असतील, तर एंडोस्कोपिक अल्ट्रासाउंड किंवा MRCP देखील डिस्किनेशियास कारणीभूत असलेल्या रचनात्मक पित्तविषयक विकृतींचे दृश्यमान करू शकतात.
डिस्किनेशिया आणि पित्तविषयक डिस्किनेशियामध्ये काय फरक आहे?
डिस्किनेशिया म्हणजे ऐच्छिक स्नायूंच्या हालचाली नियंत्रित करण्याची बिघडलेली क्षमता आणि तो बहुतेकदा पार्किन्सन रोगमध्ये होतो. पित्तविषयक डिस्किनेशिया म्हणजे पित्ताशय आणि पित्त नलिकांचे असामान्य कार्य.
पित्तविषयक डिस्किनेशियाची कारणे काय आहेत?
अचूक कारण अज्ञात आहे, परंतु ते पित्ताशय योग्यरित्या आकुंचन न पावल्याने आणि पित्त रिकामे न केल्यामुळे होते, ज्यामुळे फॅटी पदार्थ खाल्ल्यानंतर ओटीपोटात दुखणे, मळमळ, उलट्या किंवा ॲसिडिटी यांसारखी लक्षणे उद्भवतात.
पित्तविषयक डिस्किनेशियाचे निदान कसे केले जाते?
निदानामध्ये रक्त तपासणी, अल्ट्रासाउंड किंवा HIDA स्कॅनसारख्या इमेजिंग चाचण्यांचा समावेश असतो, ज्यात पित्ताशयाच्या रिकामे होण्याच्या कार्याची तपासणी केली जाते आणि पित्तखडे/दाह वगळला जातो. बऱ्याचदा, पित्ताशय काढून टाकल्याशिवाय आणि तपासणी केल्याशिवाय निदान करणे आव्हानात्मक असते.
पित्तविषयक डिस्किनेशियावर उपचार काय आहे?
जीवनशैलीतील बदल आणि पचन सुधारणारी औषधे सौम्य प्रकरणांमध्ये अंशतः आराम देतात. जर वारंवार येणारी लक्षणे जीवनाच्या गुणवत्तेवर परिणाम करत असतील, तर पित्ताशयाची शस्त्रक्रियेने काढणी (कोलेसिस्टेक्टॉमी) आवश्यक असू शकते.
पार्किन्सन रोग डिस्किनेशियाची लक्षणे काय आहेत?
पार्किन्सन रुग्णांमध्ये त्यांच्या मेंदूच्या आजारामुळे आणि औषधांच्या दुष्परिणाम म्हणून कालांतराने थरथरणे, वळणे, मुठी आवळणे यांसारख्या अनियंत्रित स्नायूंच्या हालचाली वाढतात.
निष्कर्ष
डिस्किनेशिया हा विविध न्यूरोलॉजिकल किंवा औषध-संबंधित समस्यांमुळे होणाऱ्या अनियंत्रित हालचालींसाठी एक व्यापक शब्द आहे, तर पित्तविषयक डिस्किनेशिया विशेषतः पित्ताशयाच्या बिघडलेल्या मोटर कार्यामुळे होणाऱ्या ओटीपोटात वेदना आणि पचनाच्या लक्षणांचा संदर्भ देतो.